Mówi się, że przysłowia są mądrością narodu. Zebrane przez pokolenia doświadczenia sformułowane w lapidarny, przekonujący sposób mają być objaśnieniem tego jak funkcjonuje świat. I rzeczywiście, poprzez kultury i języki wędrują uniwersalne idee, skutecznie konserwując tradycyjne podejście do życia. W najlepszym razie pozostają ramotką, gorzej jeśli utrwalają szkodliwe przekonania i postawy.
I tutaj wkracza literatura, która – jeśli tylko jest dobrze napisana – porusza w czytającym to, co pozostało uśpione, nieruchome, zastygnięte. Rzuca snop światła na przyzwyczajenia, pokazuje drugie i trzecie dno rzeczy wydawałoby się oczywistych, rozłupuje skorupy zastygniętego błota, czasami nawet podrywa do działania, a na pewno nie pozostawia obojętnym.
Wolnoć Tomku w swoim domku
Wielu, naprawdę wielu rzeczy nie wolno (już) robić w swoim domku. Przemoc domowa, na którą istnieje przyzwolenie w konserwatywnych środowiskach, jest możliwa również dlatego, że między innymi to przysłowie uczy nas, że każdy może robić co chce w swoim domu i nie należy się do tego wtrącać. Czuję gniew, kiedy o tym myślę i cieszy mnie każda książka, która odsyła to powiedzenie w niebyt.
Czego Jaś się nie nauczył, tego Jan nie będzie umiał
Naprawdę? Pomyśl o sobie sprzed dziesięciu, dwudziestu, trzydziestu… lat. Ile przeżyłxś, ile doświadczyłxś, co błędów popełniłxś i jak wiele cię one nauczyły. Bo najwięcej uczymy się doświadczając i idąc przez życie. To, czego nauczono nas dzieciństwie, szczególnie o nas samych, często jest trudnym bagażem, a nie zasobem, który do czegoś się przydaje. Czy szkolne rutyny szkolne dotyczące pisania wypracowań, rozprawek, charakterystyk uczą nas czegoś wartościowego w zakresie creative writing? Mało, a wraz z kolejnymi podstawami programowymi coraz mniej, jeśli w ogóle.
Co się odwlecze, to nie uciecze
Ano zniknie za horyzontem szybciej niż obejrzysz się za siebie. Pomysł na książkę najpierw będzie dobijał się do twoich myśli, ale jeśli się nim nie zajmiesz tu i teraz, to zblednie, zniknie a później zobaczysz go – w nieco innym anturażu – w cudzej książce. Idee krążą po świecie i szukają kogoś, kto je wyrazi. A że nie są zbyt cierpliwe, to uciekają niczym balonik, którego nikt nie przywiązał.
To przysłowie czasem odnosi się do nieuchronności nadejścia sprawiedliwego rozwiązania sytuacji. Chcielibyśmy żyć w uniwersum, w którym tak jest, ale różnie z tym bywa. Jedno jest pewne. Czas ucieka, tik tak tik tak, czy zajmiemy się tym, co mamy się zająć, czy nie.
A to właśnie czas jest tym zasobem, który jest niezbędny. I którego nie da się ani kupić, ani odzyskać.
Zły to ptak, co własne gniazdo kala
A tu kolejny pomysł na literackie porachunki ze skamieliną! Sygnaliści w firmach i urzędach, czarne owce w rodzinach oraz artyści, którzy mierzą się z mitami narodowymi tak naprawdę wykonują niewdzięczną, ważną i ciężką pracę. Należy im się szacunek, uznanie i ochrona. Dodam jeszcze, że świetnie się pisze postaci, które wyłamują się z plemiennej jednomyślności w imię innych wartości. Konflikt postaw jest sprawdzonym paliwem napędzającym fabułę.
Kiedy w sierpniu spieka wszędzie, zima długo białą będzie
Jest jeszcze jeden aspekt przysłów, o którym nie wspomniałam wcześniej. Otóż kiedyś pomagały one „przepowiadać” pogodę na dany rok. Od tego jaka będzie zima, wiosna, lato i jesień, ile będzie deszczu a ile słońca, zależało w ogromnej mierze to, jak ułoży się praca na roli, w ogrodach i sadach. Te przysłowia, które się sprawdzały, przetrwały w świadomości społecznej setki (!) lat. I na naszych oczach przestają być aktualne z powodu zmian klimatycznych.
Tu ciekawy artykuł na ten temat: Czy przysłowia pogodowe nadal się sprawdzają?
Przy wpisie korzystałam: Dobrosława Święcicka, Przysłowia w 12 językach, PWN 2019.
