Polska wdrożyła Europejski akt o dostępności ustawą o zapewnianiu spełniania wymagań dostępności niektórych produktów i usług przez podmioty gospodarcze (26 kwietnia 2024 r.). Obowiązek zapewniania dostępności w publikacjach elektronicznych wszedł w życie 28 czerwca 2025 roku – ebooki powinny mieć liczne udogodnienia pozwalające swobodnie i wygodnie zapoznawać się z treścią, również ilustracji, tabel czy zdjęć, przez osoby niedowidzące, niewidome czy z innymi ograniczeniami lub potrzebami (dyslekcja, daltonizm i inne).
Ten nowy obowiązek, uzasadniony i zrozumiały z wielu społecznych względów, może przynieść korzyści nie tylko wszystkim czytającym, ale również autorom i pracującym przy wydaniu książki.
Właśnie ukazała się publikacja Książki bez barier. Poradnik inkluzywnego wydawania australijskich ekspertek Julie Ganner, dr Agata Mrva-Montoya, Maryanne Park, Kayt Duncan (Have a Book 2026, przekład Agnieszka Rasmus-Zgorzelska), w którym krok po kroku pokazane jest jak uwzględniać potrzeby różnych czytelników na każdym etapie procesu wydawniczego.
Poradnik można pobrać tutaj >>>> Accessibility | Have a Book
Oto kilka kluczowych kwestii, które odnoszą się do osób piszących oraz wydających swoje publikacje:
logiczna struktura
Już na etapie prac koncepcyjnych, przy pierwszym namyśle nad tym o czym chcemy pisać, warto również zastanowić się jak ma być skonstruowana książka. W czasie pisania warto sprawdzać, na ile jej struktura jest spójna, logiczna i konsekwentnie pomyślana.
Nagłówki, czyli podział na części, rozdziały, podrozdziały (dowolnie wielu stopni) muszą pojawiać się konsekwentnie! To na nich operują użytkownicy, poruszając się po publikacji i wcale niekoniecznie chcą/mogą przy tym kartkować/skrolować całą książkę. By znaleźć to, czego szukają, muszą mieć do dyspozycji odpowiednio ostylowane i czytelnie sformułowane nagłówki.
Dobrze skonstruowany dokument charakteryzuje się czytelnością informacji. Nagłówki, listy i tekst podstawowy organizują informacje w sposób logiczny. Dlatego kluczowe jest poprawne używanie stylów dokumentu, tagowania, formatowania, linków i odsyłaczy. Kiedy poprawnie ustrukturyzowany dokument MS Word jest zaimportowany do Adobe InDesign, te elementy się przenoszą. Jeśli dokument ma strukturę, proces projektowania będzie prostszy i bardziej efektywny, ponadto będzie można wyeksportować poprawny plik EPUB.
Właściwie skonstruowana publikacja nie ma „dziur” – czyli miejsc, w których znika kolejny rząd nagłówka.
Nagłówki tworzą hierarchię informacji, która musi być odpowiednio ustawiona, począwszy od poziomu 1. W książce nagłówek poziomu 1 to zwykle tytuł rozdziału. Poziom 2 nagłówka powinien zawsze się znajdować po nagłówku poziomu 1 i przed nagłówkiem poziomu 3. Nigdy nie omijaj poziomu nagłówka, na przykład zaczynając od poziomu 1, a potem skacząc od razu do poziomu 3. Osoba korzystająca z książki drukowanej, może tej niekonsekwencji nie zauważyć, ale dla kogoś używającego czytnika ekranu będzie to dezorientujące. Czytniki ekranu pomagają czytelnikom nawigować po nagłówkach, więc jeśli hierarchia będzie niekonsekwentna, czytelnik może pomyśleć, że z jakiegoś powodu opuścił nagłówek poziomu 2.
Stosuj tę hierarchię w całej publikacji, również w appendiksach do każdego rozdziału, nie tylko w tekście głównym. Na przykład nie oznaczaj nagłówka stylem „Nagłówek 4” tylko dlatego, że jest to czwarty typ nagłówka, jaki tworzysz. Ma to być poziom czwarty tylko wtedy, jeśli znajduje się w logicznym miejscu – pod nagłówkiem poziomu trzeciego.
By pomóc użytkownikom stworzyć sobie mentalną mapę treści, nie zakładaj więcej niż czterech poziomów nagłówków, o ile to możliwe. Dopilnuj także, by między kolejnymi nagłówkami był przynajmniej jeden wiersz tekstu. To pomoże uniknąć piętrowych nagłówków, które mogą być dla niektórych odbiorców mylące.
Nagłówki od początku do końca powinny być konsekwentnie ostylowane poprzez użycie odpowiedniego rzędu w stylach dokumentu.
Ręczna modyfikacja fragmentu tekstu, tak by wyglądał jak nagłówek (na przykład przez pogrubienie), ale bez zastosowania stylu nagłówka, sprawia, że dokument nie ma tagów semantycznych. Jest więc książką bez widocznych nagłówków czy struktury i by stać się formatem dostępnym, będzie wymagać znaczącej korekty pod tym kątem. Bez niej to dodatkowe formatowanie znaków jest niepotrzebną i nie niosącą znaczenia warstwą informacji.
adekwatne ilustracje z opisami
Dobór ilustracji powinien być przede wszystkim merytoryczny. Ilustracje nie powinny się powtarzać pod kątem treści ani być ozdobnikami. Każda z nich powinna dostać dwa (!) opisy – podpis do ilustracji (np. Tradycyjny wzór łowicki. Fragment kobiecej chusty) oraz tak zwany tekst alternatywny (np. ornament roślinny z wielobarwnym motywem róż i tulipanów oraz dwoma kogutami ułożony symetrycznie w okręgu). Treści tych opisów powinny być odmienne – podpis pod ilustracją służy opisowi z poziomu treści książki, alttekst opisuje zawartość ilustracji dla osób, które z różnych powodów nie mogą jej zobaczyć (słuchają wersji audio, mają słabe połączenie z internetem, korzystają ze starej wersji czytnika, niedowidzą lub nie widzą). Altteksty powinny być pisane bez ocen i interpretacji, nadmiaru słów i zbędnych szczegółów.
Zanim zdecydujesz, co zawrzeć w opisie (zgodnie z rekomendacją DAISY Accessible Publishing Knowldedge Base), postaw w odniesieniu do ilustracji pytania: „kto, co, kiedy, gdzie, dlaczego i jak”. Co na niej jest? Kto na niej jest? Co się dzieje? Gdzie to się dzieje? Kiedy to się dzieje? Dlaczego to się dzieje? Jak to się dzieje?
W opisie zawrzyj jednak odpowiedzi tylko na te pytania, które są istotne w odniesieniu do ilustracji i jej kontekstu. Nie ma potrzeby odpowiadać w każdym opisie na wszystkie. Próbuj wyczerpać temat, pilnując jednocześnie ekonomii słów, zależnie od kontekstu i celu ilustracji.
projekt graficzny
Jednym z powszechnie stosowanych wyróżników i nośników informacji jest kolor (mapy, wykresy, diagramy, klucz do rozwiązania zadania). Problem w tym, że co 11 mężczyzna nie rozróżnia kolorów, używanie podobnych kolorów jest trudne dla osób niedowidzących, do tego nie wszystkie czytniki pokazują kolory.
Zasadniczo ważne jest, by do przekazywania informacji nie stosować wyłącznie kolorów, zwłaszcza w wykresach i diagramach. Uzupełniaj więc kod kolorystyczny innymi sygnałami wizualnymi – takimi jak wzory czy napisy. Korzystając z kolorów, dopilnuj, by kontrast między elementami był wystarczający. Ponadto wybieraj takie palety kolorystyczne, które są odpowiednie dla osób z zaburzeniami widzenia kolorów. By sprawdzić, czy kontrast kolorystyczny jest wystarczający, zamień ilustrację na skalę szarości i sprawdź, czy wszystkie elementy są nadal widoczne i odróżniają się od siebie.
To, co wydaje się eleganckie i wyrafinowane młodemu grafikowi odpowiedzialnemu za projekt graficzny książki np. mały, wąski font czy użycie jasnego tekstu w kontrze na ciemnym tle dla osób starszych, niedowidzących jest ogromnym utrudnieniem. W większości czytników istnieje możliwość zmiany fontu oraz jego wielkości, o ile tekst nie jest zakotwiczony jako obrazek.
Więcej wskazówek i informacji o dostępności w publikacjach znajdziesz tutaj:
Julie Ganner, dr Agata Mrva-Montoya, Maryanne Park, Kayt Duncan
Książki bez barier. Poradnik inkluzywnego wydawania
Have a Book 2026, przekład Agnieszka Rasmus-Zgorzelska
>>>> Accessibility | Have a Book
